برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) برجستهترین مرجع محیط زیستی جهان است. این برنامه که در سال ۱۹۷۲ به دنبال کنفرانس سازمان ملل متحد در زمینه محیط زیست انسان در استکهلم تأسیس شد، مأموریت خود را تعیین دستور کار جهانی محیط زیست، ترویج اجرای بُعد محیط زیستی توسعه پایدار در نظام سازمان ملل متحد و عمل به عنوان مدافع مورد اعتماد محیط زیست جهانی قرار داده است.
بحران سهگانهٔ سیارهای
چارچوب راهبردی برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد در حال حاضر بر پرداختن به «بحران سهگانه سیارهای» متمرکز است که سه تهدید مرتبط با یکدیگر را برای رفاه انسان و سیاره شناسایی میکند:
- تغییرات اقلیمی: تمرکز بر دستیابی به پایداری اقلیمی از طریق کاهش، سازگاری و گذار به توسعه اقتصادی کمکربن.
- از دست رفتن طبیعت و تنوع زیستی: تلاش برای متوقف کردن و معکوس کردن تخریب اکوسیستمهای خشکی، دریایی و آبهای شیرین تا تضمین شود که بشریت در هماهنگی با طبیعت زندگی کند.
- آلودگی و پسماند: تلاش برای دستیابی به سیارهای عاری از آلودگی از طریق مدیریت مؤثر مواد شیمیایی و کاهش انتشار آلایندهها به هوا، زمین و آب.
استراتژی میانمدت (۲۰۲۶–۲۰۲۹)
از سال ۲۰۲۶ به بعد، برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد تحت یک استراتژی میانمدت جدید عمل خواهد کرد که اولویت را به راهحلهای نظاممند مبتنی بر علم میدهد. این استراتژی فعالیتهای سازمان را در سه نوع زیربرنامه سازماندهی میکند:
زیربرنامههای موضوعی
این عوامل مستقیماً بر محیط زیست تأثیر میگذارند:
- اقدام اقلیمی: تسریع تلاشهای جهانی برای دستیابی به اهداف توافقنامه پاریس.
- کار برای طبیعت: حفاظت و احیای زمینها، اقیانوسها و سیستمهای آب شیرین.
- مواد شیمیایی و آلودگی: ترویج الگوهای اقتصاد چرخشی و مدیریت صحیح مواد شیمیایی.
برنامههای فرعی بنیادی و توانمندساز
این ابزارها و چارچوبها، ابزارهای لازم برای دستیابی به اهداف موضوعی را فراهم میکنند:
- سیاست علمی: اطمینان از اینکه تصمیمگیریهای جهانی بر اساس جدیدترین دادهها و پژوهشهای زیستمحیطی هدایت میشود.
- حقوق و حاکمیت محیط زیست: تقویت چارچوبهای قانونی و نهادها برای اجرای اقدامات حفاظتی محیط زیست.
- تحولات مالی و اقتصادی: هدایت سرمایهٔ جهانی به سمت سرمایهگذاریهای پایدار و مدلهای کسبوکار چرخشی.
- تحولهای دیجیتال: بهرهگیری از هوش مصنوعی و پلتفرمهای داده برای پایش و مدیریت سلامت محیطزیست بهصورت بلادرنگ.
کارکردها و ابزارهای کلیدی
برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد از طریق چندین سازوکار حیاتی، بهعنوان کاتالیزوری برای اقدام بینالمللی عمل میکند:
- مجمع محیطزیستی سازمان ملل متحد (UNEA): عالیترین مرجع تصمیمگیری در جهان در زمینه محیطزیست، با عضویت تمام ۱۹۳ کشور عضو سازمان ملل متحد. این مجمع هر دو سال یکبار تشکیل جلسه میدهد تا اولویتهای جهانی را تعیین و قوانین بینالمللی محیطزیستی را تدوین کند.
- معاهدات زیستمحیطی چندجانبه (MEAs): برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد میزبان دبیرخانههای چندین معاهده برجسته است، از جمله پروتکل مونترال (حفاظت از لایه اوزون)، کنوانسیون CITES (تنظیم تجارت گونههای در معرض خطر)، و میناماتا (مقابله با آلودگی جیوه).
- ارزیابیهای علمی: این سازمان گزارشهای معتبر، مانند گزارش شکاف انتشار و چشمانداز محیط زیست جهانی را منتشر میکند که شواهد علمی لازم برای تغییر سیاستها را فراهم میآورند.
- چارچوب جهانی مواد شیمیایی: ابتکاری که بهتازگی ایجاد شده و هدف آن مدیریت مواد شیمیایی و پسماندها در سراسر چرخهٔ زندگی آنها برای جلوگیری از آسیب به سلامت انسان و محیطزیست است.
حکمرانی و اجرا
این سازمان در نایروبی، کنیا مستقر است و آن را به یکی از معدود نهادهای سازمان ملل متحد با دفتر مرکزی در جنوب جهانی تبدیل میکند. بودجهٔ اصلی آن از طریق صندوق محیط زیست تأمین میشود که برای حمایت از فعالیتهای اصلی و دفاتر منطقهایاش به کمکهای داوطلبانهٔ کشورهای عضو متکی است.
